Jak skuteczne są sankcje nakładane przez państwa G7+ na rosyjski sektor naftowy? Gdzie znajdują się luki w globalnym systemie żeglugowym i dlaczego Bałtyk stał się strefą podwyższonego ryzyka? Jakie zagrożenia środowiskowe wiążą się z funkcjonowaniem rosyjskiej floty cieni? To tylko kilka z pytań, na które odpowiadamy w raporcie Rosyjska flota cieni. Bilans sankcji.

[Pobierz pełną wersję raportu PDF]

Czy sankcje działają? Kluczowe wnioski

Raport PISM precyzyjnie ocenia wpływ międzynarodowych obostrzeń na rosyjski sektor naftowy. Mimo że Kreml szuka nowych sposobów na finansowanie machiny wojennej, liczby pokazują, że presja Zachodu ma realne znaczenie:

• Uderzenie w budżet Kremla: W latach 2021-2025 udział wpływów ze sprzedaży węglowodorów w budżecie państwa Rosji zmniejszył się z 40% do 25%, a realne dochody Moskwy z tego tytułu spadły aż o 33%.
• Tylko chwilowy oddech Moskwy: Choć od marca br. napięcia na Bliskim Wschodzie i wzrost cen ropy czasowo poprawiły sytuację finansową Rosji, sankcje wciąż skutecznie ograniczają jej długofalowe możliwości budżetowe.

Anatomia „Floty Cieni”: Globalne zagrożenie pod kontrolą służb

Rosyjska flota cieni to nie tylko problem ekonomiczny – to skoordynowane narzędzie działań hybrydowych. Raport rzuca światło na mechanizmy jej działania:

• Prawne i techniczne maskowanie: Ponad 700 tankowców o niejasnej strukturze własnościowej, bez rzetelnego ubezpieczenia i z manipulowanymi systemami lokalizacji (AIS), pozwala Rosji sprzedawać surowiec powyżej limitu cenowego. W proceder ten angażuje się coraz więcej spółek z państw trzecich.
• Strategiczny zasób Kremla: To nie są prywatni przedsiębiorcy. Nadzór nad flotą sprawują rosyjskie służby specjalne oraz państwowe koncerny (Rosnieft, Łukoil, Sowkomfłot), a wybrane statki poruszają się pod eskortą rosyjskiej marynarki wojennej.
• Sabotaż i ekologia na Bałtyku: Od 2022 roku odnotowano co najmniej 25 poważnych incydentów morskich (m.in. kolizje, awarie, wejścia na mieliznę). Co gorsza, jednostki te są wykorzystywane do działań sabotażowych wymierzonych w europejską infrastrukturę krytyczną, m.in. na Morzu Bałtyckim.
• Ucieczka pod inne bandery: Sankcje zmuszają Rosję do ciągłych zmian bandery – aż 61% objętych restrykcjami tankowców zmieniło ją co najmniej dwukrotnie, wybierając rejestry m.in. Kamerunu, Sierra Leone, Panamy czy Omanu.

Rekomendacje PISM: Jak uszczelnić system?

Dotychczasowa formuła pułapu cenowego wyczerpuje swoje możliwości. Autorzy raportu wskazują na konieczność wdrożenia zdecydowanych kroków i dostosowania ich do dynamicznej sytuacji na globalnym rynku ropy:

1. Radykalna zmiana strategii: Odejście od dotychczasowego pułapu cenowego na rzecz pełnego zakazu świadczenia usług morskich dla rosyjskiej ropy.
2. Ograniczenie ruchu floty cieni na europejskich morzach: Zwiększenie liczby zatrzymań statków bezpaństwowych i pod fałszywą banderą – ze szczególnym uwzględnieniem strategicznych akwenów: Morza Północnego i Bałtyku.
3. Presja na państwa trzecie: Rozszerzenie sankcji na podmioty ułatwiające proceder – zagraniczne porty, rafinerie oraz instytucje finansowe.
4. Kontrola techniczna: Zaostrzenie norm środowiskowych dla starzejących się tankowców oraz rygorystyczna weryfikacja zmian bandery.

O raporcie: Raport Rosyjska flota cieni. Bilans sankcji to obowiązkowa lektura dla dyplomatów, analityków sektora energetycznego, dziennikarzy oraz wszystkich zainteresowanych architekturą bezpieczeństwa w Europie.

Autorzy: Elżbieta Kaca i Tymon Pastucha
Redakcja: Elżbieta Kaca

[Przeczytaj raport i dowiedz się więcej]