Od atrybucji do kosztów. Sankcje UE wobec działań hybrydowych Rosji
16 listopada UE rozszerzyła sankcje wobec Rosji, co jest odpowiedzią na rosnącą skalę zagrożeń poniżej progu otwartego konfliktu zbrojnego, wymierzonych w państwa członkowskie. Sankcje mogą podnosić koszty prowadzenia takich operacji i wzmacniać efekt odstraszania, jednak ich skuteczność pozostaje ograniczona m.in. przez problemy z atrybucją działań oraz niewielki wpływ na zagraniczne podmioty.
Ewolucja
Rosja wykorzystuje wobec państw UE szeroki katalog działań hybrydowych, m.in. cyberataki, dezinformację, operacje wpływu, ingerencję w procesy demokratyczne oraz sabotaż, w tym infrastruktury krytycznej. Nasilenie takich aktywności po 2014 r., a szczególnie po pełnoskalowej agresji na Ukrainę w 2022 r., skłoniło UE do rozwijania nowych instrumentów reagowania, w tym sankcji. Obejmują one przede wszystkim zamrożenie aktywów, a w przypadku osób fizycznych także zakaz wjazdu do UE.
Pierwszym instrumentem był ustanowiony w 2019 r. system sankcji dotyczący cyberataków. Pozwala on nakładać restrykcje na osoby i podmioty odpowiedzialne za cyberataki lub ich próby wymierzone m.in. w infrastrukturę krytyczną, instytucje publiczne czy procesy wyborcze. Warunkiem jego zastosowania jest udowodnienie związku sprawców z konkretną operacją. Do tej pory objęto nim 27 osób i 7 podmiotów powiązanych z rosyjskimi cyberatakami (zob. tabela).
Przełomem było przyjęcie w 2024 r. odrębnego systemu sankcji za rosyjskie działania destabilizacyjne, m.in. za cyberataki, sabotaż, ingerencję w procesy demokratyczne, zagraniczną manipulację informacyjną i ingerencję (FIMI) oraz instrumentalizację migracji. Oprócz zamrażania aktywów i zakazu wjazdu do UE możliwe są także zakazy transakcji dotyczących statków, samolotów, nieruchomości, portów, infrastruktury cyfrowej czy zagranicznych dostawców usług kryptowalutowych wykorzystywanych w działaniach destabilizacyjnych. UE może również zakazać działalności mediom uczestniczącym w operacjach wpływu. Dotychczas restrykcjami objęto 111 osób i 21 podmiotów (zob. tabela). Równolegle UE stosuje sankcje wobec osób i organizacji uczestniczących w rosyjskich kampaniach dezinformacyjnych związanych z wojną przeciwko Ukrainie.
Stosowanie sankcji w praktyce
W latach 2020–2026 UE stopniowo rozszerzała listę osób i podmiotów podlegających sankcjom za cyberataki. Unijny system obejmował m.in. rosyjski wywiad wojskowy i jego oficerów zaangażowanych w próbę włamania do Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW) w Holandii, atak NotPetya (seria cyberataków w 2017 r., która wywołała duże globalne straty gospodarcze), cyberatak na Bundestag czy ataki na instytucje państwowe Estonii. W kolejnych latach restrykcje objęły także członków grup hakerskich, np. Callisto, Armageddon, Wizard Spider, Z-Pentest i NoName057(16), odpowiedzialnych za cyberataki m.in. na sektor zdrowia, finansowy, obronny czy wodociągowy w UE. Sankcjami objęto również firmy hostingowe i twórców złośliwego oprogramowania wspierających rosyjskie operacje cybernetyczne.
Znacznie szerszy zakres miały sankcje nakładane od 2024 r. za rosyjskie działania destabilizacyjne. Objęły m.in. uczestników kampanii dezinformacyjnej „Doppelgänger” (Sobowtór), osoby związane z aktami wandalizmu i zastraszania w Estonii, kampaniami wywołującymi napięcia społeczne we Francji czy współpracujące z niemiecką skrajną prawicą wspierającą rosyjskie cele polityczne. Objęły także osoby odpowiedzialne za finansowanie wybranych środowisk politycznych i kandydatów do Parlamentu Europejskiego. Restrykcje nałożono również w odpowiedzi na szerokie spektrum działań wywiadowczych, m.in. operację szpiegowską przeciwko niemieckiej Federalnej Służbie Wywiadowczej, werbunek sabotażystów (m.in. w celu podpalenia Muzeum Okupacji w Rydze przy użyciu koktajli Mołotowa), zakłócanie sygnału GPS nad Morzem Bałtyckim oraz wykorzystywanie statków rybackich do rozpoznawania infrastruktury krytycznej i obiektów wojskowych na Bałtyku i Morzu Północnym. W 2026 r. rozszerzono sankcje na propagandystów i uczestników rosyjskich operacji informacyjnych, w tym prezenterów telewizyjnych, dziennikarzy, blogerów, influencerów i artystów rozpowszechniających prorosyjskie narracje.
Znaczenie sankcji
Restrykcje służą przede wszystkim politycznemu przypisywaniu odpowiedzialności za działania hybrydowe. Wspólne wskazanie sprawców przez państwa UE wzmacnia ocenę zagrożeń i stanowi ważny sygnał polityczny. Zwiększa też w społeczeństwach świadomość skali rosyjskich działań destabilizacyjnych.
Sankcje mogą również podnosić koszty takich operacji, zwłaszcza jeśli prowadzą je podmioty utrzymujące relacje gospodarcze z UE. Zamrożenie aktywów, ograniczenie dostępu do usług finansowych czy utrudnienia handlowe zmniejszają możliwości ich działania. Przykładowo objęte sankcjami duże rosyjskie przedsiębiorstwa połowowe Norebo JSC i Murman Sea Food utraciły dostęp do ważnego rynku europejskiego, a Norebo JSC także możliwość połowów w norweskiej wyłącznej strefie ekonomicznej. Sankcje państw G7+, w tym UE, wobec istotnej rosyjskiej firmy hostingowej Media Land LLC i jej spółki ML.Cloud ograniczyły im dostęp do zachodnich klientów i infrastruktury. Nie pozbawiły ich jednak całkowicie zdolności działania, ponieważ mogły korzystać z zagranicznych pośredników.
Restrykcje bywają szczególnie dotkliwe dla obywateli UE zaangażowanych w rosyjskie operacje informacyjne. Utrudniają im prowadzenie działalności zarobkowej, dlatego część z nich zaskarżyła decyzje sankcyjne, wskazując m.in. na naruszenie wolności słowa. Przykładem są biznesmen i były oficer wojskowy Xavier Moreau (odwołanie odrzucone z przyczyn proceduralnych) oraz niemieccy blogerzy Thomas Röper i Alina Lipp (sprawy dotychczas nie rozstrzygnięto). Röper argumentował, że sankcje doprowadziły do utraty kanałów płatności, współpracy biznesowej oraz części dochodów ze sprzedaży książek i z darowizn. Dotychczasowe orzecznictwo Sądu UE nie podważa możliwości nakładania sankcji na uczestników operacji informacyjnych, ale koncentruje się głównie na ocenie jakości dowodów i proporcjonalności środków. Restrykcje uznawane są za zgodne z zasadą wolności wypowiedzi, ponieważ nie zakazują działalności medialnej, lecz utrudniają jej finansowanie.
Najważniejsze ograniczenia
Wyzwaniem są przede wszystkim stosunkowo niskie koszty prowadzenia operacji wpływu, cyberataków i kampanii dezinformacyjnych, a także ich zdecentralizowany charakter. Likwidacja jednej sieci lub kanału działania często prowadzi do szybkiego powstawania kolejnych struktur. Rosja wykorzystuje też zagranicznych pośredników, którzy nie posiadają aktywów ani istotnych interesów gospodarczych w UE, więc są w dużej mierze odporni na oddziaływanie restrykcji.
Dodatkowym problemem jest rozwój nowych technologii. Sztuczna inteligencja, kryptoaktywa oraz nowe platformy komunikacyjne ułatwiają finansowanie operacji wpływu i rozpowszechnianie treści dezinformacyjnych. Skuteczność restrykcji osłabiają również różnice w monitorowaniu i egzekwowaniu przepisów sankcyjnych przez państwa członkowskie oraz liczne sposoby obchodzenia restrykcji w internecie, m.in. poprzez alternatywne domeny, sieci VPN czy platformy IPTV.
Znacznym ograniczeniem pozostają też trudności z identyfikacją sprawców i zgromadzeniem odpowiedniego materiału dowodowego. Przypisanie odpowiedzialności za cyberataki, operacje wpływu czy działania sabotażowe często trwa latami i wymaga wykazania związku między konkretną operacją a odpowiedzialnymi za nią osobami lub podmiotami. Proces ten utrudniają ograniczona wymiana informacji niejawnych między państwami członkowskimi oraz niewystarczające zasoby przeznaczone na monitorowanie finansowej strony działań hybrydowych, w tym przepływów związanych z kryptowalutami. W konsekwencji sankcje są zazwyczaj nakładane z opóźnieniem, co zmniejsza ich efekt odstraszający.
Wnioski
Unijna polityka sankcyjna ewoluowała od reagowania na pojedyncze cyberataki do odpowiedzi na całe spektrum rosyjskich działań hybrydowych. Choć sankcje nie są narzędziem zdolnym samodzielnie powstrzymać operacje destabilizacyjne, odgrywają ważną rolę w przypisywaniu odpowiedzialności, budowaniu świadomości zagrożeń i częściowym zwiększaniu kosztów rosyjskich działań.
W przyszłości większe znaczenie może mieć ograniczanie źródeł finansowania operacji wpływu poprzez obejmowanie sankcjami całych sieci powiązań finansowych, w tym w sferze kryptowalut. Skuteczność restrykcji mogłoby zwiększyć także szersze ich nakładanie na infrastrukturę technologiczną wspierającą działania hybrydowe, w tym firmy hostingowe, operatorów domen, sieci reklamowe i dostawców usług cyfrowych. Istotne będą również szybsza identyfikacja sprawców, zamrażanie aktywów kluczowych pośredników w państwach trzecich, łączenie sankcji z postępowaniami karnymi oraz ściślejsza współpraca z USA, Wielką Brytanią i pozostałymi państwami G7. W takim ujęciu sankcje stałyby się elementem strategii przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym.
Analiza przygotowana we współpracy z Weroniką Moroz.
Tabela Sankcji UE
Osoby i podmioty objęte sankcjami UE za cyberataki i działania destabilizacyjne Rosji w latach 2020–2026
| System sankcji za destabilizacyjne działania Rosji | |||
| Data | Osoby | Podmioty | Charakterystyka pakietu |
|---|---|---|---|
| 16 grudnia 2024 r. |
|
|
Jednostka i oficerowie rosyjskich służb specjalnych i sił zbrojnych; osoby i podmioty zaangażowane w operacje wpływu i dezinformację w UE i Afryce. |
| 20 maja 2025 r. |
|
|
Propagandyści, blogerzy, firmy medialne, przedsiębiorstwa połowowe wykorzystywane do działań rozpoznawczych, podmioty prowadzące operacje wpływu w Europie i Afryce oraz osoby związane z kanałem Voice of Europe i kampaniami dezinformacyjnymi. |
| 26 czerwca 2025 r. |
|
— | Influencerka w mediach społecznościowych. Od 2019 r. otwarcie wspiera Rosję, powtarza jej narracje i atakuje Francję oraz Zachód, by osłabić ich wpływy w Afryce. Ma również szczególne powiązania z AFRIC, organizacją łączoną z rosyjskimi prywatnymi firmami wojskowymi. |
| 15 lipca 2025 r. |
|
|
Osoby i podmioty odpowiedzialne za dezinformację, manipulację informacyjną oraz zakłócanie sygnałów nawigacyjnych GNSS w Europie. |
| 15 grudnia 2025 r. |
|
|
Osoby i podmioty odpowiedzialne za działania hybrydowe, w tym kampanie dezinformacyjne, propagandę prorosyjską oraz cyberataki wymierzone w państwa UE, NATO i Ukrainę. |
| 29 stycznia 2026 r. |
|
— | Propagandyści, w tym prezenterzy rosyjskiej telewizji i artyści. |
| 16 marca 2026 r. |
|
— | Propagandyści. |
| 21 kwietnia 2026 r. | — |
|
Podmioty odpowiedzialne za destabilizację, w tym platforma medialna nagłaśniająca kremlowską propagandę. |
| 15 czerwca 2026 r. |
|
|
Propagandyści. |
| 13 lipca 2026 r. |
|
— | Zastępca dowódcy Służby ds. Operacji Specjalnych (SSD), współorganizował działania jednostki związanej z Afganistanem, w tym wypłaty zachęcające do ataków na personel USA i koalicji międzynarodowej. Koordynował działania związane z otruciem Siergieja Skripala oraz zarządzał sieciami Grupy Wagnera w Afryce i projektami wojskowymi z Iranem. |
| 24 września 2026 r. |
|
— | Rosyjska osoba publiczna związana z mediami oraz była członkini kierownictwa stacji Russia Today (RT) we Francji. Pełniąc funkcję prezesa i dyrektora ds. informacji w RT France, brała udział we wdrażaniu i propagowaniu linii redakcyjnej tej stacji, w tym narracji prorosyjskich. |
| 16 listopada 2026 r. |
|
|
SDA to moskiewskie przedsiębiorstwo zajmujące się public relations i technologią polityczną, które realizuje zakrojone na szeroką skalę projekty manipulacji informacjami (finansowane i nadzorowane przez administrację prezydencką Rosji). Pracownicy SDA, dziennikarze, blogerzy. |
| System sankcji UE za cyberataki | |||
| 30 lipca 2020 r. |
|
|
Rosyjskie cyberataki były wymierzone w organizacje międzynarodowe, infrastrukturę energetyczną oraz przedsiębiorstwa i instytucje publiczne. Obejmowały próby włamania do sieci OPCW, atak NotPetya oraz operacje zakłócające funkcjonowanie ukraińskiej sieci energetycznej. |
| 22 października 2020 r. |
|
|
Cyberataki na systemy informatyczne instytucji państwowych, w tym niemieckiego parlamentu, prowadzące do kradzieży poufnych danych i przejęcia kont e-mail polityków, w tym kanclerz Angeli Merkel. |
| 24 czerwca 2024 r. |
|
— | Cyberataki wymierzone w infrastrukturę krytyczną, państwowe systemy informatyczne oraz instytucje odpowiedzialne za obronność i bezpieczeństwo. Phishing, ransomware i złośliwe oprogramowanie służące kradzieży wrażliwych danych. |
| 27 stycznia 2025 r. |
|
— | Cyberataki wymierzone w instytucje rządowe państw UE, w tym ministerstwa Estonii, kradzież poufnych dokumentów oraz danych zdrowotnych. |
| 13 lipca 2026 r. |
|
|
Ataki na infrastrukturę krytyczną (energetyka, wodociągi) oraz instytucje rządowe, finansowe i media w państwach UE, Ukrainie i innych krajach wspierających Ukrainę. Ransomware, phishing, DDoS i kradzież danych. |
| 16 listopada 2026 r. | — |
|
Prorosyjska grupa hakerska prowadząca ataki na usługi niezbędne do utrzymania podstawowej działalności społecznej i gospodarczej, w tym na portale rządowe, wywiad wojskowy, sektory energetyczny, transportowy, bankowy oraz urzędy pocztowe. |



