Polski Przegląd Dyplomatyczny, nr 6/2003

Spis treści

Co robi wywiad, co mogą politycy? 

WYKŁADY PUBLICZNE

Adam Boniecki
Sprawiedliwość społeczna a porządek światowy

ARTYKUŁY

Marek A. Cichocki
Stara czy nowa Europa? Szkic do filozofii polskiej polityki w Europie

Francja i Niemcy od początku odgrywały kluczową rolę w procesie integracji europejskiej. Od pewnego czasu można jednak zauważyć negatywne oddziaływanie tandemu francusko-niemieckiego na proces integracji, co przejawia się przede wszystkim w chęci utrwalenia dominującej pozycji w rozszerzającej się Unii. Te zachowawcze i partykularne tendencje wzmacniane były w ostatnich kilkunastu latach przez (1) zjednoczenie Niemiec, (2) finansowe i polityczne konsekwencje rozszerzenia Unii o kraje Europy Środkowej i Wschodniej, (3) konflikt ze Stanami Zjednoczonymi na tle ingerencji w Iraku i dominującej pozycji Stanów Zjednoczonych w świecie. Prace Konwentu Europejskiego oraz projekt traktatu konstytucyjnego stanowią kulminację tej negatywnej tendencji co pozwala przypuszczać, że szansa wynikająca z rozszerzenia UE na wschód może zostać niewykorzystana w pełni. Przez pryzmat tych tendencji, należy oceniać polską politykę wobec UE i Stanów Zjednoczonych. Zaangażowanie w interwencję w Iraku, jako decyzja ryzykowna, jest bowiem wyraźnie próbą kompensacji własnej słabej pozycji w rozszerzającej się UE. Rozstrzygające w najbliższym czasie będzie to, czy Francja i Niemcy okażą się zdolne do podzielenia się z innymi krajami członkowskimi odpowiedzialnością za przyszły, polityczny kształt Unii i jej rolę w polityce światowej.

József Böröcz
Z Europy Wschodniej do UE: Z objawami niepewności

W artykule, w ujęciu geopolitycznym, przedstawiono fotograficzny obraz sytuacji, która zaistniała w środku Europy po dziewięciu referendach akcesyjnych poprzedzających formalne przystąpienie do Unii Europejskiej państw kandydujących. Dowodzi on, że nie udało się poprzez referenda nadać silnego politycznego mandatu, na jaki miały nadzieję proeuropejskie rządy wschodniej i środkowej Europy. Wręcz przeciwnie, referenda przyniosły niejednoznaczny przekaz o poparciu, jednak zbyt słabym, by utrwalić tak daleko idące zmiany w suwerenności, które, jako element rozszerzenia, z pewnością będą miały miejsce. Jest to interpretowane jako wynik braku sprecyzowanych wyborów dokonywanych pośród faktycznych alternatyw geopolitycznych, jakie stały przed postsocjalistycznymi państwami.

Urszula Kurczewska
Referenda w sprawie ratyfikacji traktatu akcesyjnego

W państwach przystępujących do Unii Europejskiej traktat akcesyjny był ratyfikowany z uwzględnieniem opinii obywateli. W większości tych państw zorganizowano referenda o charakterze wiążącym albo konsultacyjnym. Wyniki wszystkich referendów uznano za ważne, a wyborcy zdecydowanie opowiedzieli się za przystąpieniem ich kraju do UE. W każdym z państw uwarunkowania polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe, w jakich głosowali wyborcy, były odmienne. Jednak w większości referendów poziom frekwencji był znacznie niższy, niż powszechnie oczekiwano i niż przewidywały badania opinii publicznej. Artykuł przedstawia analizę kontekstu przeprowadzonych referendów, a także próbuje wyjaśnić zachowania wyborców, ze szczególnym zwróceniem uwagi na motywy uczestnictwa bądź nieuczestniczenia w głosowaniu. Mimo odmienności sytuacji wyborów w każdym z dziewięciu państw, można wyodrębnić pewne elementy warunkujące postawy obywatelskie wspólne dla nich wszystkich. Wnioski z analizy mogą być pomocne przy prognozowaniu zachowań wyborczych podczas następnych planowanych wyborów i referendów europejskich.

Werner Weidenfeld
Stosunki niemiecko-amerykańskie

Interwencja w Iraku jest wydarzeniem przełomowym w stosunkach pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a państwami UE i stanowi świadectwo procesu znacznie poważniejszego: rozluźnienia więzi atlantyckiej. Stosunki niemiecko-amerykańskie zostały poddane ciężkiej próbie. Autor próbuje przewidzieć skutki interwencji, wskazując czynniki, które w przyszłości będą miały wpływ na politykę międzynarodową: wzrost zagrożenia terroryzmem, redefinicja instytucji bezpieczeństwa, możliwość instrumentalnego traktowania prawa międzynarodowego, podziały w Europie na tle stosunku do polityki prowadzonej przez Stany Zjednoczone. Bez udziału Stanów Zjednoczonych państwa europejskie nie poradzą sobie z zagrożeniami dotyczącymi bezpieczeństwa. Narażenie na szwank więzi gospodarczych łączących Europę z Ameryką pociągnęłoby za sobą poważne konsekwencje. Pewność życia w pokoju odchodzi do przeszłości, dlatego utrzymanie i wzmacnianie więzi atlantyckiej przy aktywnym udziale Niemiec staje się wyzwaniem na przyszłość.(Red.)

Hans-Georg Wieck
Świat po wojnie w Iraku. Jak pokonać kryzys?

W artykule autor próbuje przewidzieć konsekwencje jakie dla Bliskiego i Środkowego Wschodu pociągnie kryzys w Iraku. Zastosowana w czasie kryzysu irackiego strategia wojny prewencyjnej nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. Analizując nową sytuację geostrategiczną autor dochodzi do wniosku, iż konfrontacja pomiędzy „koalicją chętnych” a „koalicją niechętnych” osłabiła pozycję Zachodu jako całości, a w ten sposób pogorszyła widoki na pokój na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Aby sprostać kryzysom międzynarodowym, Sojusz Północnoatlantycki musi przyjąć na siebie rolę centrum koordynacji działań i punktu dowodzenia, działając we współpracy z Organizacją Narodów Zjednoczonych. Sojusz powinien także wyznaczyć grupę „mędrców”, której zadaniem byłoby dokonanie przeglądu i przedstawienie zaleceń dotyczących nowego kształtu NATO, dostosowanego do wymagań bezpieczeństwa międzynarodowego XXI w. Pierwszym testem nowego Sojuszu powinno stać się ustabilizowanie sytuacji na Bliskim i Środkowym Wschodzie. (Red.)

Adam Eberhardt
Polityka zagraniczna Republiki Uzbekistanu

W artykule przedstawiono najważniejsze aspekty polityki zagranicznej Uzbekistanu, począwszy od uzyskania niepodległości przez republikę w 1991 r. Wiele uwagi poświęcono również czynnikom historycznym, geopolitycznym oraz społeczno-gospodarczym, które na przestrzeni ostatnich dwunastu lat warunkowały strategię międzynarodową władz w Taszkencie. Szczególnie wnikliwie omówiono stosunki Uzbekistanu z Rosją oraz politykę republiki wobec poszczególnych inicjatyw współpracy i integracji na obszarze postsowieckim. Artykuł przedstawia również politykę Uzbekistanu w szerszym kontekście rywalizacji o Azję Środkową, w której uczestniczyły również inne państwa – początkowo Turcja, później Stany Zjednoczone, a w mniejszym stopniu również Chiny i Iran. W końcowej części artykułu skoncentrowano się na konsekwencjach zamachów z 11 września 2001 r. dla pozycji międzynarodowej Uzbekistanu. Omówiono zakres uczestnictwa republiki w kierowanej przez Stany Zjednoczone koalicji antyterrorystycznej oraz korzyści, jakie władze w Taszkencie czerpią z nowej sytuacji politycznej w regionie.

RECENZJE

Robert Piętek
Krzysztof Trzciński, Wojny w Liberii i Sierra Leone (1989-2002)

Joanna Chodor
Fred Halliday, Nation and Religion in the Middle East )

Beata Górka-Winter
Jerzy Kozakiewicz, Polityka bezpieczeństwa państw bałtyckich

Maria Holstein-Beck
Anna Zorska (red.), Transnational Corporations in Poland

Edyta Posel-Częścik
Burkhard Schmitt, The European Union and Armaments. Getting a Bigger Bang for the Euro 

ARCHIWUM

Błażej Brzostek (oprac.)
Inwigilacja francuskiego konsulatu w Krakowie, 1965

KRONIKA DYPLOMATYCZNA