Polski Przegląd Dyplomatyczny, nr 5/2003

Spis treści

NATO i Unia Europejska – transformacja i bezpieczeństwo

ARTYKUŁY

Andrzej Olechowski
Cztery przesłanki do polskiej strategii w Unii Europejskiej

Rozpoczyna się debata na temat polskiej strategii wobec Unii Europejskiej, poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jakiej chcemy Unii i jak chcemy do niej doprowadzić. Aby nasza strategia była zgodna z polskim interesem narodowym, winna przede wszystkim uwzględniać to, że Unia jest bardzo ważna dla powodzenia kraju, oraz wyznaczać ambitne cele dotyczące skuteczności Unii, jej demokratyzacji i prowzrostowego charakteru systemu gospodarczego oraz jej polityki w tym obszarze. Uzgodnienie takiej strategii sprawi, że Polska przyjmie wobec Unii postawę konstruktywnego zaangażowania. Będziemy należeć do „lokomotyw” integracji, zabiegać o jej sukces, przełamywać trudności, chronić Unię przed porażkami. Inne podejście – widza, pasażera na gapę, hamulcowego – byłoby dla nas samobójcze.

Tomasz G. Grosse
Wybrane aspekty wspólnotowych polityk regionalnej i konkurencji w świetle debaty teoretycznej o integracji europejskiej

W artykule przedstawiono debatę teoretyczną na temat roli państw narodowych w procesach integracji europejskiej. Wnioski skonfrontowano z wybranymi przykładami polityk wspólnotowych: regionalnej i konkurencji. Potwierdzono tezę szkoły międzyrządowej, iż w przełomowych momentach decyzje polityczne podejmują przede wszystkim państwa członkowskie. Ich wybory są wypadkową głównie interesów ekonomicznych, odzwierciedlają także równowagę sił zgodnie z koncepcją asymetrycznej współzależności. Zgodnie z teorią neofunkcjonalną, codzienna praktyka funkcjonowania Unii Europejskiej dowodzi rosnącego znaczenia instytucji wspólnotowych. Działalność Komisji Europejskiej potwierdza tezę historycznego instytucjonalizmu, zgodnie z którą powołane do życia instytucje generują własne interesy. Podejście sieciowe wyjaśnia relacje w sferze publicznej w dobie globalizacji, lecz w niedostateczny sposób określa specyfikę Unii Europejskiej. Wydaje się wątpliwe, by Unii Europejskiej udało się osiągnąć federalną wspólnotę polityczną. Wymaga to „skokowej”, a nie „ewolucyjnej” zmiany ustroju instytucji europejskich, a w najbliższych latach nowi członkowie będą spowalniali postępy integracji. Na zakończenie przedstawiono podsumowujące uwagi dotyczące wyzwań stojących w najbliższym czasie przed Polską.

Jerzy J. Wiatr
Publiczny wymiar dyplomacji

Termin „dyplomacja publiczna” pojawił się w literaturze naukowej w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia. W czasie II wojny światowej mocarstwa walczące po obu stronach poświęcały znaczne środki na propagandę. W latach zimnej wojny propaganda skierowana na zagranicę odgrywała jeszcze większą rolę. Zakończenie zimnej wojny nie zniosło zapotrzebowania na publiczną dyplomację. Zmienił się jednak jej charakter i kierunek. Propaganda pozostała narzędziem rządów niedemokratycznych, dyplomację publiczną zaś rozwijały demokracje. Dyplomacja ta napotyka liczne istniejące już dawniej, a także nowe problemy. Uległy one spotęgowaniu po atakach terrorystycznych 11 września 2001 r. Oddziałując w różnorodny sposób na myślenie ludzi, którzy zajmują się lub będą się zajmowali polityką zagraniczną, państwa mogą tworzyć klimat psychologiczny korzystny dla realizacji ich strategicznych interesów. Publiczny wymiar dyplomacji zasługuje na to, by uczeni uwzględniali go w swoich badaniach, politycy zaś – w działaniach.

Wojciech Stankiewicz
Współczesne koncepcje bezpieczeństwa międzynarodowego na tle problemu rozprzestrzeniania broni jądrowej

W artykule podkreśla się, że bezpieczeństwo zajmuje naczelną pozycję wśród wartości i interesów państw; decydując o ich egzystencji międzynarodowej. W końcu lat dziewięćdziesiątych i na początku nowego tysiąclecia obserwowana jest stagnacja w procesie kontroli broni jądrowej. Od zakończenia zimnej wojny traktaty rozbrojeniowe pozostawiają na stosunkowo wysokim poziomie arsenały nuklearne. Decyzje rosyjskich organów prawodawczych, umożliwiły ratyfikację układu START II, co umożliwia wypracowanie nowych inicjatyw w ramach układu START III. Działania te mogą zostać storpedowane przez amerykańskie koncepcje koncentrujące się na programie ABM. W ostatniej dekadzie XX w. odżyły obawy o realizację norm układu NPT oraz mozliwość redukcji broni jądrowej.
Uwidaczniające się konflikty międzynarodowe w obszarze bezpieczeństwa światowego, pod wpływem podejrzeń o prowadzenie wojskowych programów nuklearnych, wywołują wątpliwości co do skuteczności realizacji zobowiązań wynikających z traktatów, zwłaszcza NPT. Obserwowana stagnacja kontroli arsenałów nuklearnych wymaga ponownego zaangażowania społeczności i organów międzynarodowych.

Václav Průcha
Ekonomiczne aspekty podziału Czechosłowacji w latach 1990–1993

W okresie międzywojennym występowały wyraźnie dostrzegalne, uwarunkowane historycznie różnice poziomu gospodarki i jej struktury w zachodniej i wschodniej części Czechosłowacji. Po roku 1946 dążenie do przezwyciężenia tej dysproporcji stanowiło jeden z priorytetów czechosłowackiej polityki gospodarczej i narodowych planów gospodarczych. Pod koniec lat osiemdziesiątych różnice były już bardzo małe. Z kolei koncepcja transformacji gospodarki, którą w latach 1990–1992 forsowali liberalni ekonomiści czescy, w Słowacji prowadziła do poważnego spadku wskaźników makroekonomicznych, toteż nie spotykała się tam ze zrozumieniem. Spory o politykę gospodarczą i o uprawnienia w tej dziedzinie obu republik tworzących federację nasilały się coraz bardziej i w końcu stały się jedną z przyczyn rozpadu wspólnego państwa. Artykuł przedstawia analizę odmiennego podejścia Czech i Słowacji do problemów ekonomicznych, a kończy się zarysem działań z roku 1993, zmierzających do rozwiązania majątkowych, monetarnych i innych zagadnień związanych z podziałem federacji. Dane statystyczne pozwalają na porównanie rozwoju gospodarczego obu państw sukcesyjnych aż do roku 2001.

RECENZJE

Mieczysław Tomala 
Martin Burkert, Die Ostwissenschaften im Dritten Reich. Teil I: Zwischen Verbot und Duldung. Die schwierige Gratwanderung der Ostwissenschaften zwischen 1933 und 1939 

Urszula Kurczewska 
Jerzy Łukaszewski, Cel: Europa. Dziewięć esejów o budowniczych jedności europejskich

Rafał Morawiec 
Marek Šťastný (red.), Visegrad Countries in an Enlarged Trans-Atlantic Community 

Ernest Wyciszkiewicz
Agnieszka Magdziak-Miszewska, Monika Zuchniak, Paweł Kowal (red.), Polacy i Rosjanie. 100 kluczowych pojęć 

Adriana Żelazo 
Krzysztof Koseła, Tadeusz Szawiel, Mirosława Grabowska, Małgorzata Sikorska, Tożsamość Polaków a Unia Europejska

Alice Ackermann
Henryk J. Sokalski, An Ounce of Prevention: Macedonia and the UN Experience in Preventive Diplomacy

Włodzimierz Borodziej
Piotr Buras i Piotr M. Majewski (wybór i oprac.), Pamięć wypędzonych. Grass, Beneš i środkowoeuropejskie porachunki. Antologia tekstów polskich, niemieckich i czeskich,

ARCHIWUM

Jacek Gawor (oprac.)
Stosunki polsko-niemieckie wiosną 1933 roku i problem tak zwanej wojny prewencyjnej w świetle niepublikowanych dokumentów austriackich. 

KRONIKA DYPLOMATYCZNA