Transfer - obywatelstwo - majątek. Trudne problemy stosunków polsko-niemieckich. Studia i dokumenty

Witold M. Góralski (red.)

Warszawa 2005

ISBN 83-89607-60-3

Liczba stron: 552

Książka stanowi kolejny, po dwutomowej publikacji Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944–2004, krok w kierunku rzetelnego przedstawienia polskiej opinii publicznej kwestii obciążających stosunki polsko-niemieckie. Na tom składa się 10 opracowań eksperckich poświęconych przesiedleniom poczdamskim i ich kontynuacji: repatriacji oraz łączeniu rodzin, zagadnieniom obywatelstwa osób wyjeżdżających z Polski do RFN oraz majątków poniemieckich przewłaszczonych przez Polskę po II wojnie światowej. Uzupełnienie studiów, podobnie jak w poprzedniej publikacji, stanowią materiały źródłowe.

Spis treści

Piotr Madajczyk
Wysiedlenia i przesiedlenia popoczdamskie ludności niemieckiej z Polski

Wprowadzenie
1. Wysiedlenia przedpoczdamskie
2. Obozy pracy
3. Przesiedlenia popoczdamskie
4. Wyjazdy po 1948 r.
5. Liczba ofiar. Próba oceny
6. Ocena znaczenia przesiedleń popoczdamskich

Stanisław Jankowiak, Mateusz Sora
Polityka władz polskich wobec osób ubiegających się o zgodę na wyjazd na pobyt stały z Polski do Niemiec w latach 1950–1984

Wprowadzenie
1. Porozumienia z NRD z lat 1950–195
            1.1. Ustawa o obywatelstwie polskim z 1951 r. Kryteria wydawania zezwoleń na wyjazdy
            1.2. Polityczne przesłanki ograniczenia repatriacji Niemców
2. Porozumienia czerwonokrzyskie. Okres nasilonej akcji łączenia rodzin w latach 1956–1959
            2.1. Pierwsze porozumienie czerwonokrzyskie z 1955 r. i jego następstwa
            2.2. Procedura wydawania zezwoleń na wyjazdy po podjęciu przez Radę Państwa uchwały nr 37/56
            2.3. Epilog nasilonej akcji łączenia rodzin
3. Wyjazdy z Polski osób podających się za Niemców w latach 1960–1970
4. Normalizacja stosunków między PRL a RFN w latach 70. Bilateralne regulacje w sprawie wyjazdów z Polski osób podających się za Niemców
4.1. Wyjazdy osób podających się za Niemców po roku 1970
4.2. Zapis protokolarny z 1975 r. Ostatnia fala wyjazdów z Polski osób podających się za Niemców
5. Zmiana stosunku władz polskich do wyjazdów do RFN w latach 80. Uchylenie uchwały Rady Państwa nr 37/56

Mariusz Muszyński
Obywatelstwo osób przesiedlonych i repatriowanych z Polski a prawo międzynarodowe

1. Obywatelstwo w prawie międzynarodowym publicznym
1.1. Kształtowanie się instytucji obywatelstwa
            1.2. Pojęcie obywatelstwa w prawie międzynarodowym
            1.3. Sukcesja obywatelstwa w prawie międzynarodowym publicznym
 1.3.1. Standard normatywny sukcesji obywatelstwa w pierwszej połowie XX w.
            1.3.2. Praktyka państw w odniesieniu do sukcesji obywatelstwa
            1.3.3. Ewolucja standardu normatywnego sukcesji obywatelstwa w drugiej połowie XX w.
2. Weryfikacja narodowościowa, przesiedlenie i repatriacja osób podających się za Niemców z punktu widzenia prawa międzynarodowego
            2.1. Prawnomiędzynarodowe podstawy przesiedlenia ludności niemieckiej
            2.2. Istota weryfikacji narodowościowej przeprowadzonej w Polsce po II wojnie światowej z punktu widzenia prawa międzynarodowego
            2.3. Poświadczenie posiadania obywatelstwa polskiego na podstawie prawa krajowego z punktu widzenia prawa międzynarodowego
 2.4. Początki wyjazdów w procesie łączenia rodzin
 2.4.1. Porozumienia z Niemiecką Republiką Demokratyczną
            2.4.2. Wyjazdy do NRF w ramach porozumień Czerwonego Krzyża
            2.5. Uregulowanie problemu obywatelstwa repatriantów niemieckich w polskim prawie wewnętrznym
            2.6. Repatriacja w związku z procesem normalizacji stosunków
3. Polsko-niemieckie regulacje odnoszące się do sprawy obywatelstwa przesiedleńców
            3.1. Umowa o podwójnym obywatelstwie z NRD
            3.2. Listy do Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy
Zakończenie

Jan Barcz
Problem utraty obywatelstwa polskiego przez  repatriantów z Polski do Republiki Federalnej Niemiec na podstawie uchwały Rady Państwa nr 37/56

Wprowadzenie
1. Zasady utraty obywatelstwa polskiego
1.1. Utrata obywatelstwa polskiego na podstawie ustawy z dnia 8 stycznia 1951 r.
1.2. Utrata obywatelstwa polskiego na podstawie ustawy z dnia 15 lutego 1962 r.
2. Uchwała Rady Państwa nr 37/56 w świetle zasad dotyczących utraty obywatelstwa polskiego oraz uwarunkowań politycznych
 2.1. Migracja do RFN
            2.2. Międzynarodowe regulacje PRL–RFN emigracji z Polski do RFN
            2.3. Regulacja emigracji z Polski do RFN w świetle polskiego prawa krajowego
            2.4. Regulacja emigracji z Polski do RFN w świetle prawa RFN dotyczącego obywatelstwa
3. Obecne stanowisko organów administracji państwowej i sądów polskich w sprawach stwierdzenia lub utraty obywatelstwa polskiego
            3.1. Uwagi wstępne
            3.2. Wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2000 r. i Sądu Najwyższego z 2001 r. w sprawie Hubertusa R.
            3.3. Wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 2005 r. i stanowisko prezesa Urzędu do spraw Repatriacji i Cudzoziemców
            3.4. Zasadnicze problemy interpretacyjne
            3.4.1. Status ustrojowy Rady Państwa i kompetencja do wydania uchwały nr 37/56
            3.4.2. Zezwolenie na zmianę obywatelstwa zawarte w uchwale Rady Państwa nr 37/56 w świetle wymogów 
ustawowych utraty obywatelstwa polskiego
            3.4.3. Inne problemy natury prawnej związane z interpretacją ustaw o obywatelstwie polskim
            3.4.4. Uchwała Rady Państwa nr 37/56 a regulacje międzynarodowe dotyczące emigracji do RFN
            3.4.5. Emigracja do RFN na podstawie uchwały Rady Państwa nr 37/56 a sprawy majątkowe
Zakończenie

Mariusz Muszyński
Status prawny przesiedleńców i emigrantów z Polski jako wypędzonych: obywatelstwo, instytucja Niemca i sprawa wyrównania szkód za utracony majątek

1. Obywatelstwo niemieckie a instytucja Niemca
            1.1. Status obywateli byłej Rzeszy Niemieckiej pozostałych poza poczdamskimi granicami Niemiec
            1.2. Instytucja Niemca w Ustawie Zasadniczej RFN
            1.3. Ustawowe wykonanie normy konstytucyjnej: obywatelstwo niemieckie i status wypędzonego
            1.3.1. Ustawa o obywatelstwie niemieckim
            1.3.2. Ustawa o sprawach wypędzonych i uchodźców
            1.3.3. Zmiany w ustawodawstwie ograniczające status Niemca
2. Wyrównanie przesiedleńcom szkód z tytułu utraty majątku
 2.1. Pierwsze koncepcje odszkodowawcze
            2.2. Konstytucyjne podstawy prawne świadczeń wyrównawczych
 2.3. Ustawowe podstawy prawne świadczenia wyrównawczego
            2.4. Ustawowa zasada zwrotu świadczenia wyrównawczego
            2.5. Praktyka urzędów wyrównawczych po zjednoczeniu Niemiec
3. Polska koncepcja reprywatyzacyjna a prawo niemieckie
 3.1. Polityczno-prawny fundament koncepcji reprywatyzacyjnej
            3.2. Majątek niemiecki w projekcie polskiej ustawy reprywatyzacyjnej z dnia 2 marca 2005 r. 
Zakończenie

Maria Frankowska
Oświadczenie kanclerza Gerharda Schroedera złożone 1 sierpnia 2004 r.  w Warszawie w świetle prawa międzynarodowego

Wprowadzenie
1. Treść norm prawa międzynarodowego regulujących status jednostronnych oświadczeń państw o charakterze wiążącym 
            1.1. Definicja, istota prawna i rodzaje aktów jednostronnych
 1.2. Podstawa mocy obowiązującej wiążącego oświadczenia jednostronnego – zasada declarationes sunt servanda
            1.3. Elementy skuteczności wiążącego oświadczenia jednostronnego
            1.3.1. Zasady ogólne
            1.3.2. Kompetencja przedstawicieli składających oświadczenie
            1.3.3. Zamiar państwa – element centralny
            1.3.4. Publiczny charakter oświadczenia
            1.3.5. Forma oświadczenia
            1.3.6. Pozanegocjacyjny kontekst oświadczenia  i brak wymoguquid pro quo
            1.4. Reguły interpretacyjne; zasada dobrej wiary
            1.5. Obowiązywanie wiążącego oświadczenia jednostronnegoratione temporis
            1.5.1. Moment nabycia przez oświadczenie mocy wiążącej
            1.5.2. Zmiana i wygaśnięcie oświadczenia
            1.6. Podstawy nieważności wiążącego oświadczenia jednostronnego
2.  Analiza oświadczenia kanclerza Gerharda Schroedera w świetle prawa międzynarodowego
            2.1. Oświadczenie kanclerza Gerharda Schroedera jako przyrzeczenie jednostronne o charakterze wiążącym RFN
            2.1.1. Kanclerz Gerhard Schroeder miał kompetencję do złożenia wiążącego oświadczenia
            2.1.2. Kanclerz Gerhard Schroeder złożył swoje oświadczenie z zamiarem zaciągnięcia zobowiązań w sferze prawa międzynarodowego
 2.1.3. Kanclerz Gerhard Schroeder złożył swoje oświadczenie publicznie, we właściwej formie i we właściwym kontekście
            2.1.4. Oświadczenie nie opiera się na zasadzie wzajemności, nie wymaga quid pro quo i nie nakłada na Polskę żadnych zobowiązań
            2.2. Oświadczenie kanclerza Gerharda Schroedera wiąże RFN
            2.2.1. Oświadczenie kanclerza Gerharda Schroedera stało się wiążące w momencie jego złożenia i aktualnie obowiązuje
 2.2.2. Nie ma żadnych podstaw, by zaczepić ważność oświadczenia kanclerza Gerharda Schroedera
            2.2.3. Oświadczenie kanclerza Gerharda Schroedera wiąże RFN jako całość
Podsumowanie

Witold M. Góralski
Znaczenie ekspertyzy Barcz–Frowein w sprawie roszczeń z Niemiec przeciwko Polsce w związku z II wojną światową dla stosunków polsko-niemieckich

Wprowadzenie 
1. Prawnomiędzynarodowe założenia ekspertyzy Barcz–Frowein
 1.1. Wiążący charakter oświadczenia kanclerza 
 1.2. Zdefiniowanie przedmiotu niemieckich roszczeń i podstaw prawnych ich oceny
            1.3. Ustalenie odmienności prawnomiędzynarodowych pozycji obydwu państw jako przesłanki interpretacyjnej oświadczenia kanclerza RFN
 1.3.1. Pozycje prawne zjednoczonych Niemiec w ujęciu ekspertyzy Barcz–Frowein
            1.3.2. Polskie pozycje prawne w świetle ekspertyzy Barcz–Frowein
            1.3.3. Wspólna ocena polsko-niemieckiej racji stanu w świetle pokojowej regulacji z 1990 r. 
2. Niemieckie roszczenia restytucyjno-odszkodowawcze w związku z II wojną światową w świetle prawa międzynarodowego i krajowego 
 2.1. Niemieckie roszczenia majątkowe wobec Polski w świetle prawa międzynarodowego traktatowego 
            2.1.1. Prawnomiędzynarodowy zakres obowiązywania traktatów alianckich z RFN 
            2.1.2. Kwestia majątkowa w stosunkach bilateralnych Polska–RFN 
            2.2. Niemieckie roszczenia majątkowe wobec Polski w świetle polskiego i niemieckiego prawa krajowego
            2.2.1. Roszczenia obywateli niemieckich wobec Polski w świetle prawa polskiego 
            2.2.2. Roszczenia obywateli niemieckich wobec Polski w świetle prawa niemieckiego 
            2.2.3. Roszczenia niemieckich obywateli a obowiązki państwa do ochrony dyplomatycznej 
3. Dochodzenie niemieckich roszczeń wobec Polski przed sądami krajowymi i międzynarodowymi
            3.1. Dochodzenie roszczeń niemieckich przed sądami krajowymi w Polsce i RFN 
            3.2. Dochodzenie niemieckich roszczeń przed sądami międzynarodowymi 
 3.2.1. Dochodzenie niemieckich roszczeń przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka 
            3.2.2. Dochodzenie niemieckich roszczeń przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości 
            3.2.3. Dochodzenie roszczeń niemieckich przed Komitetem Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych 
            3.2.4. Skargi zbiorowe przed sądami amerykańskimi 
4. Ekspertyza Eckarta Kleina dotycząca sytuacji prawnej zawłaszczonej własności niemieckiej w dzisiejszej Polsce repliką na ekspertyzę Jana Barcza – Jochena A. Froweina 
            4.1. Cel i zakres przedmiotowy ekspertyzy E. Kleina 
            4.2. Zasadnicze tezy ekspertyzy E. Kleina 
            4.3. Polityczne znaczenie ekspertyzy E. Kleina 
Wnioski

Jacek Górecki
Status prawny nieruchomości pozostawionych przez osoby wyjeżdżające z Polski do Republiki Federalnej Niemiec w latach 1956–1989 

Wprowadzenie
1. Zakres i skutki stosowania art. 38 ustawy o gospodarce terenami w miastach i osiedlach 
2. Wyrok Sądu Najwyższego podważający utratę obywatelstwa polskiego przez osoby opuszczające Polskę na stałe i jego konsekwencje 
Zakończenie
Wnioski

Maria-Anna Zachariasiewicz
Dopuszczalność zasiedzenia przez Skarb Państwa nieruchomości przejętych jako majątki opuszczone i poniemieckie w przypadku uchylenia podstawy prawnej takiego przejęcia 

Uwagi wstępne 
1. Istota i przesłanki zasiedzenia
2. Koncepcja nadużycia prawa jako podstawa odmowy uznania zasiedzenia 
3. Stosunek doktryny do uchwały Sądu Najwyższego 
4. Koncepcja wyłączającego zasiedzenie „imperialnego” władztwa Skarbu Państwa 
5. Dopuszczalność zasiedzenia a przemilczenie 
6. Realizacja koncepcji wyłączającego zasiedzenie „imperialnego” władztwa Skarbu Państwa w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego 
Podsumowanie

Magda Krzyżanowska-Mierzewska
Problem wywłaszczonej własności w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i jego odniesienie do niemieckich roszczeń majątkowych wobec Polski 

Wprowadzenie 
1. Pierwsze skargi odszkodowawcze 
2. Wykładnia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji 
3. Kategorie „mienia” w orzecznictwie Trybunału 
4. Temporalne następstwa skarg dotyczących mienia późnych przesiedleńców 
5. Ochrona proceduralna art. 6 Konwencji a mienie późnych przesiedleńców 
6. Korelacja kompetencji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości WE 
7. Mienie zabużańskie a mienie poniemieckie 
Zakończenie

Spis dokumentów

1. 22 lipca 1913, ustawa o niemieckiej przynależności państwowej
2. 6 maja 1945, ustawa o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (fragmenty)
3. 6 maja 1945, ustawa o majątkach opuszczonych i porzuconych (fragmenty)
4. 23 lipca 1945, ustawa o zmianie ustawy z 6 maja 1945 o majątkach opuszczonych i porzuconych
5. 28 kwietnia 1946, ustawa o obywatelstwie państwa polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych
6. 23 maja 1949, Konstytucja Republiki Federalnej Niemiec (fragmenty)
7. styczeń 1950, protokół z rozmów delegacji RP i NRD w sprawie repatriacji pozostałych w Polsce Niemców
8. 19 maja 1950, ustawa o sprawach wypędzonych i uchodźców (fragmenty)
9. 20 lipca 1950, ustawa o zniesieniu sankcji oraz ograniczeń w stosunku do obywateli narodowości niemieckiej
10. 8 stycznia 1951, ustawa o obywatelstwie polskim
11. 7 kwietnia 1951, uchwała Prezydium Rady Ministrów o trybie udzie­lania zezwolenia na wyjazd Niemców z Polski
12. 7 kwietnia 1951, uchwała Prezydium Rady Ministrów o ułatwieniach w zakresie połączenia obywateli polskich z ich rodzinami przebywającymi w NRD
13. 29 czerwca 1951, pismo kierownika Wydziału Społeczno-Administracyjnego Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu do przewodniczących prezydiów powiatowych i miejskich rad narodowych
14. 10 lipca 1951, zarządzenie Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w sprawie rozpatrywania podań o wyjazd Niemców z Polski do NRD
15. 1 lutego 1952, protokół końcowy z rozmów między delegacjami rządów RP i NRD w sprawie łączenia rodzin
16. 20 lutego 1952, pismo dyrektora generalnego Zespołu II Prezydium Rady Ministrów do przewodniczących prezydiów wojewódzkich rad narodowych oraz prezydiów rad narodowych Warszawy i Łodzi w sprawie organizacji planowej repatriacji do NRD
17. 20 marca  1952, protokół nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
18. 14 sierpnia 1952, ustawa o świadczeniach wyrównawczych (fragmenty)
19. 22 lutego 1955, ustawa o regulacji spraw przynależności państwowej
20. grudzień 1955, uchwała Komitetu Centralnego PZPR w sprawie sytuacji ludności niemieckiej w Polsce
21. 7 grudnia 1955, sprawozdanie z rozmów pomiędzy przedstawicielami Polskiego Czerwonego Krzyża i Niemieckiego Czerwonego Krzyża
22. 24 grudnia 1955, notatka Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie kwalifikacji osób starających się o wyjazd do Niemiec
23. 25 stycznia 1956, notatka z rozmów przedstawicieli MSW PRL i NRD w Berlinie w sprawie łączenia rodzin
24. 16 maja 1956, uchwała Rady Państwa nr 37/56
25. 27 listopada 1956, notatka Departamentu Zagranicznego Ministerstwa Kolei do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Ministerstwa Spraw Zagranicznych w sprawie przewozu repatriantów niemieckich z Polski do NRF
26. 7 grudnia 1956, protokół z rozmów przedstawicieli ministerstw spraw wewnętrznych PRL i NRD w Warszawie w sprawie łączenia rodzin
27. 12 stycznia 1957, zarządzenie nr 05/57 ministra spraw wewnętrznych w sprawie wydawania dokumentów podróży osobom wyjeżdżającym do NRD i NRF w ramach akcji łączenia rodzin
28. 31 maja 1957, artykuł z „Trybuny Robotniczej” na temat warunków wyjazdu do RFN w ramach akcji łączenia rodzin
29. październik 1957, pismo komisji KC PZPR ds. Narodowościowych do Sekretariatu KC PZPR w sprawie zezwoleń na wyjazdy do NRD i NRF
30. 15 stycznia 1958, pismo ministra spraw wewnętrznych do przewodniczących prezydiów wojewódzkich rad narodowych w sprawie udzielania zezwoleń na wyjazd do NRD i NRF
31. 14 lipca 1961, zmiany w ustawie o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (fragmenty)
32. 15 lutego 1962, ustawa o obywatelstwie polskim (fragmenty)
33. 17 listopada 1970, notatka Wydziału Administracyjnego KC PZPR w sprawie kryteriów i trybu rozpatrywania podań o wyjazdy emigracyjne do NRF
34. 18 listopada 1970, informacja rządu PRL na temat akcji łączenia rodzin wraz z poufnym komentarzem
35. 13 października 1972, notatka Wydziału Administracyjnego KC PZPR w sprawie wyjazdów emigracyjnych do RFN
36. sierpień 1975, wytyczne Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Wydziału Administracyjnego KC PZPR dotyczące wyjazdów obywateli PRL na pobyt stały do RFN
37. 9 października 1975, zapis protokolarny ze spotkania ministrów spraw zagranicznych PRL i RFN 1 sierpnia 1975 r.
38. 4 lipca 1979, notatka z narady odbytej w Komitecie Centralnym PZPR poświęconej omówieniu przygotowania materiałów na posiedzenie Biura Politycznego w sprawie wyjazdów do RFN, Berlina Zachodniego i NRD
39. 2 marca 1984, protokół nr 2/84 ze wspólnego posiedzenia Komisji Spraw Obywatelskich i Komisji Prawnej Rady Państwa w sprawie zezwolenia na zmianę obywatelstwa polskiego repatriantom niemieckim i osobom wyjeżdżającym na stały pobyt do Izraela
40. 8 marca 1984, uchwała Rady Państwa nr 26/84
41. 14 listopada 1990, Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy
42. 17 czerwca 1991, list ministra spraw zagranicznych RP Krzysztofa Skubiszewskiego do ministra spraw zagranicznych RFN Hansa-Dietricha Genschera
43. 21 grudnia 1992, ustawa o naprawie szkód wojennych (fragmenty)
44. 17 września 2001, wyrok Sądu Najwyższego w sprawie skargi Hubertusa R. na decyzję ministra spraw wewnętrznych i administracji z 6 grudnia 1999 r.
45. 1 sierpnia 2004, wystąpienie kanclerza Gerharda Schroedera w Warszawie podczas obchodów 60. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego (fragmenty)
46. 2 listopada 2004, ekspertyza J. Barcza i J.A. Froweina w sprawie roszczeń z Niemiec przeciwko Polsce w związku z II wojną światową (fragmenty)
47. 2 lutego 2005, decyzja prezesa Urzędu do spraw Repatriacji i Cudzoziemców (sprawa p. Józefa)
48. 21 lipca 2005, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (sprawa skargi p. Dietera)

Recenzje:

• Jerzy Kranz, "Sprawy Międzynarodowe" 2006, nr 2